Od początków swojego istnienia dowody osobiste dostarczały wielu, często zaskakujących informacji o ich posiadaczach. Dzisiejsze plastikowe dowody nie są już tak łakomym kąskiem dla miłośników tajemnic. Co innego dowody książeczkowe, które często zdradzają historię całego życia.
Dotrzeć do źródeł
- Dowód osobisty jest świetnym źródłem historycznym. Jak każde źródło, należy go czytać, zadawać mu pytania, interpretować - powiedział na wykładzie "Dowody osobiste". Co mówią o nas, państwie, świecie? dr Jerzy Kochanowski z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.
Pomysł wprowadzenia dowodów osobistych pojawił się w XIX w i był wynikiem przemian społecznych, prowadzących do powstania państw narodowych. W tym samym okresie nastąpił upadek systemu feudalnego, zwiększyła się mobilność ludzi. Obywatelom nowych państw przyznano prawa, których wcześniej nie mieli, ale pojawiły się także obowiązki, takie jak płacenie podatków czy obowiązek nauki. Państwo musiało wiedzieć, komu prawa przysługują. Powstała potrzeba identyfikacji poszczególnych jednostek ludzkich. Tak narodził się dowód osobisty.
Gdy mówią ci, że nie istniejesz
Osoba nie posiadająca dowodu, dla państwa nie istniała. Za przykład może posłużyć historia Friedricha Wilhelma Voigta (1849-1922), obywatela państwa pruskiego. Bezrobotny stolarz wszedł w konflikt z prawem. Po wyjściu z więzienia nie miał meldunku, co uniemożliwiało mu otrzymanie dowodu. Brak dowodu powodował z kolei, iż nikt nie mógł go zatrudnić, ponieważ pan Voigt oficjalnie nie istniał.
Zdesperowany Voigt ukradł mundur oficerski, podporządkował sobie na ulicy Köpenick koło Berlina niewielki oddział żołnierzy i razem z nim zajął miejski ratusz, rabując przy okazji zawartość skarbca. Został zatrzymany, ale finał tego zdarzenia był szczęśliwy. Historia wprawiła cesarza w tak dobry humor, że pozwolił on zatrzymać Voigtowi zdobyte pieniądze, które ten wydawał na zagraniczne wojaże.
Do you speak Polish?
Historia polskich dowodów osobistych sięga roku 1918 i odzyskania niepodległości. Najpierw w byłym zaborze pruskim pojawiły się wykazy osobiste, czyli niemieckie Ausweis. Ustawa o obywatelstwie weszła w życie w 1920 r. W nowych dowodach obok danych osobowych i opisu wyglądu, znajdowała się rubryka "zawód", w której większość kobiet wpisane miała "żona" a także rubryka, w której wpisywano jakimi językami władała dana osoba.
Obywatele nowego państwa polskiego mieszkali wcześniej pod różnymi zaborami, w konsekwencji, tuż po I wojnie światowej po polsku nie mówiła połowa z nich. Było to zjawisko typowe dla nowopowstających państw. W dowodach osobistych z lat 20. podawano również informacje o umiejętności czytania i pisania. Co drugi Polak takich umiejętności nie posiadał, na wschodzie wskaźnik analfabetyzmu sięgał 90%. "Osoba sprawdzająca dowód, widząc czy dana osoba potrafi pisać i czytać, wiedziała jak ma z nią postępować oraz czego od takiego człowieka może wymagać, a co przerasta jego możliwości" - stwierdził dr Kochanowski.
Ważną informacją była ta dotycząca wyznawanej religii. Nie chodziło tu o to, że państwo interesowało się tym, czy obywatele chodzą do kościoła. Wyznanie pozwalało ustalić, gdzie znajdują się dokumenty dotyczące konkretnej osoby, bowiem aż do II wojny światowej to duchowni byli urzędnikami stanu cywilnego.
Dowodzik proszę
Dowody z okresu PRL są również świetnym źródłem dla historyka. Wpisywano w nich pochodzenie społeczne, meldunek, małoletnie dzieci. Osoba posiadająca potomstwo była dla władz bezpieczniejsza, miała się o kogo troszczyć. Dowód zawierał także informację o miejscu pracy. Odpowiednie miejsce zatrudnienia stanowiło o praworządności obywatela, status studenta mógł na młodego człowieka rzucić cień podejrzenia. W książeczkowych dowodach przewidująca władza zostawiła również sporo miejsca na adnotacje urzędowe.
Dowody osobiste dostarczają informacji o zmieniających się czasach, historii, ustroju państwa i przemianach społecznych. Są fascynującą opowieścią o ludzkim życiu. Ciekawe czy kiedyś nasze dowody staną się podobnie cennym źródłem informacji o kształcie dzisiejszego społeczeństwa?
Dowody osobiste. Co mówią o nas, państwie, świecie?, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 24.09
Katarzyna Sawicka
Stowarzyszenie Młodych Dziennikarzy "Polis"
Czytaj też:
